🌾 प्रकल्प ओळख व पूर्व इतिहास
मौजे कुरवंडी, ता. आंबेगाव, जि. पुणे

मौजे कुरवंडी, ता. आंबेगाव, जि. पुणे हे महसुली गाव आंबेगाव तालुक्याच्या दक्षिण टोकाला, वेळेश्वराच्या कुशीत वसलेले आहे. गावाची स्वतंत्र ग्रामपंचायत असून, एकूण भौगोलिक क्षेत्र १४८४.९० हेक्टरपैकी १०७५.४५ हेक्टर शेतीखाली आहे. गावात बहुसंख्य लोक शेतीवर अवलंबून आहेत. भौगोलिक रचना पाणलोट विकासासाठी पूरक असूनही अपुऱ्या व अनियमित पावसामुळे तसेच पाणी अडविण्याच्या मर्यादांमुळे उन्हाळ्यात (जानेवारी ते जून) सुमारे ५-६ महिने भीषण टंचाईला सामोरे जावे लागते.

गावाच्या सांस्कृतिक वारशात ग्रामदैवत चौंबाबाई देवीचा उत्सव व वेळेश्वर मंदिराची परंपरा अभिमानास्पद आहे. सातगाव पठारावरील आसपासच्या गावांसह गावकरी एकजुटीने वेळेश्वर उत्सव साजरा करतात. विविध जाती-धर्माचे लोक एकोप्याने राहतात, ही कुरवंडीची शक्ती आहे.

कुरवंडी गाव पुणे-नाशिक महामार्गापासून पेठ गावाच्या पश्चिमेस १२ किमी अंतरावर डोंगरउतारावर वसले आहे. गावाच्या: पूर्वेला कोल्हरवाडी, थुगाव, भावडी; पश्चिमेला खेड तालुक्याची हद्द; दक्षिणेला गटेवाडी (वाडी) आणि उत्तरेला घोडेगाव (प्रशासकीय गाव) आहे.
तीन दिशांना डोंगर असल्याने नैसर्गिक सौंदर्य लाभले आहे. पश्चिमेकडील डोंगरावर वेळ नदीचा उगम होतो, जिथे प्रसिद्ध वेळेश्वर मंदिर आहे. पूर्वेकडून उत्तरेकडे जाणारा भिमाशंकर रस्ता गावाला लागून आहे – यामुळे पर्यटन विकासाची मोठी शक्यता निर्माण झाली आहे.

कुरवंडीचे हवामान सामान्यतः कोरडे आहे. येथे पावसाळा (जून ते सप्टेंबर), हिवाळा (ऑक्टोबर ते जानेवारी) व उन्हाळा (फेब्रुवारी ते मे) असे तीन ऋतू प्रखरतेने जाणवतात. पर्जन्यमान कमी व अनियमित असल्याने पीक पद्धतीवर परिणाम होतो. डोंगरउताराच्या भूपृष्ठामुळे पाणी धरून ठेवणे आव्हानात्मक असते, त्यामुळे पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचे नियोजन गरजेचे आहे.

बहुतांश शेती कोरडवाहू स्वरूपाची आहे. गावातील मुख्य पिकांमध्ये खरीप हंगामात बटाटा, भात, भुईमुग, वटाणा व भाजीपाला यांचा समावेश होतो. रब्बी हंगामात मोठ्या प्रमाणात ज्वारी घेतली जाते, तर कांदा, बटाटा व हरभरा थोड्या प्रमाणात पिकवले जातात.

गावात सर्व जाती-धर्माचे लोक एकोप्याने राहतात. ग्रामदैवत चौंबाबाई देवी यांचा उत्सव मोठ्या आनंदात साजरा केला जातो. तसेच पश्चिमेकडील वेळेश्वर मंदिर परिसरात दरवर्षी ग्रामस्थ एकजुटीने उत्सव आयोजित करतात, ज्यात सातगाव पठारावरील शेकडो लोक सहभागी होतात. ही सांस्कृतिक एकता गावाची अभिजातता दर्शवते.

कुरवंडी गावाने विविध शासकीय अभियानांत सहभाग घेतला असून पुढील मानाच्या पुरस्कारांनी सन्मानित केले गेले आहे:

या पुरस्कारांमुळे गावाची प्रशासकीय कार्यक्षमता, पर्यावरण नियोजन आणि सामुदायिक एकात्मतेला मान्यता मिळाली आहे.

गावालगतचा भिमाशंकर रस्ता हा अनेक पर्यटकांची ये-जा असलेला मार्ग आहे. भीमाशंकर ज्योतिर्लिंगाकडे जाणारे पर्यटक कुरवंडीच्या निसर्गरम्य डोंगररांगा, वेळेश्वर मंदिराचे पवित्र स्थान, पावसाळ्यातील नदीचे झरे आणि गावकऱ्यांच्या आतिथ्याचा अनुभव घेऊ शकतात. येथे निसर्ग पर्यटन, धार्मिक पर्यटन व साहसी ट्रेकिंगची प्रचंड क्षमता आहे. योग्य नियोजन करून स्थानिक अर्थव्यवस्थेला चालना मिळवता येऊ शकते.

“डोंगर, नदी उगम, एकात्मता आणि पाण्याचे आव्हान – कुरवंडीची ही ओळख प्रकल्पदृष्ट्या पाणलोट विकासाभिमुख आहे. पारंपरिक शेतीसह पर्यावरणपूरक उपाययोजना राबवून दुष्काळातून बाहेर पडता येईल.”